Skoczylas, Władysław (1883–1934) – grafik, malarz, pedagog, organizator życia artystycznego

Narodziny polskiej grafiki artystycznej, rozumianej jako samodzielna dziedzina sztuki, sięgają przełomu XIX i XX wieku. Dopiero jednak w okresie międzywojennym nastąpił jej prawdziwy rozkwit. Powstała polska szkoła nowoczesnego drzeworytu, która zyskała międzynarodowe uznanie. Było to niewątpliwą zasługą Władysława Skoczylasa.

Władysław Skoczylas urodził się w 1883 roku w Wieliczce. Odebrał gruntowne wykształcenie w zakresie praktyki i teorii sztuki. Uczył się w Kunstgewerbeschule w Wiedniu na nauczyciela rysunku (1901–1904), studiował malarstwo w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych (1904–1907), w Paryżu dokształcał się z zakresie rzeźby (1910), a w Lipsku uczył się technik graficznych (1913). W roku 1908 osiadł w Zakopanem, gdzie podjął pracę w Szkole Przemysłu Drzewnego jako nauczyciel rysunku. Zetknął się wówczas z podhalańskim folklorem, który stał się dla niego fundamentalnym źródłem inspiracji. Zaczął prowadzić systematyczne studia na ten temat, wygłaszał odczyty, publikował artykuły. Związał się także z Towarzystwem Sztuka Podhalańska, które promowało odrodzenie sztuki użytkowej na bazie rodzimego folkloru. Kiedy z powodu choroby skóry (egzemy) musiał zrezygnować z malarstwa olejnego i rzeźby, zajął się grafiką. Początkowo wykorzystywał różne techniki: akwafortę, akwatintę, suchą igłę, miedzioryt, litografię, aby ostatecznie poświęcić się drzeworytowi. 

Szybko dostrzeżono talent Skoczylasa. Artysta od 1903 roku brał udział w wystawach i konkursach na rozmaite projekty plastyczne (np. ekslibrisy, plakaty). W I i II Konkursie Graficznym im. Henryka Grohmana zdobył pierwsze nagrody: w 1911 roku za Głowę starego górala (akwaforta), w 1914 za Profil górala (drzeworyt). W roku 1918 artystę powołano na wykładowcę rysunku i grafiki na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. Przeniósł się wówczas na stałe do stolicy i zamieszkał na Starym Mieście przy ulicy Brzozowej. W roku 1920 powierzono mu kierownictwo dawnej Szkoły Rysunkowej Wojciecha Gersona, którą przekształcił w Miejską Szkołę Sztuk Zdobniczych i Malarstwa. Od roku 1922 aż do swojej śmierci w 1934 był profesorem grafiki w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, a przez rok – jej dyrektorem.

Dzięki żywemu temperamentowi i zmysłowi organizacyjnemu był jedną z najaktywniejszych osobistości polskiego życia artystycznego okresu międzywojennego. Należał do licznych stowarzyszeń artystycznych, m.in.: Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, Polskiego Klubu Artystycznego, Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Graficznych, Towarzystwa Szerzenia Sztuki Polskiej wśród Obcych. Współtworzył Stowarzyszenia Artystów Plastyków Rytm (1922) i Stowarzyszenia Polskich Artystów Grafików Ryt (1925). Szczególne znaczenie miał dla niego Ryt, który stawiał sobie za cel doskonalenie zawodowe grafików, wystawianie i promowanie tej dziedziny sztuki oraz kształtowanie kultury wizualnej społeczeństwa poprzez grafikę użytkową, w tym ilustracje książkowe i plakaty. Artysta uważał bowiem grafikę za najbardziej demokratyczną i najłatwiej dostępną odbiorcy sztukę. Skoczylas zasiadał w jury licznych konkursów artystycznych, organizował wystawy (np. Międzynarodową Wystawę Drzeworytów w Warszawie, 1933), pisał recenzje, zabierał głos w kwestii roli mecenatu państwowego i polityki kulturalnej państwa, postulując jego większe zaangażowanie w sprawy sztuki. Zasiadał w wielu komisjach konkursowych, np. na malowidła sali sejmowej (1929) czy na plafony wawelskie (1931). Przez ponad rok pełnił funkcję dyrektora Departamentu Sztuki w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (1930–1931).

Zwieńczeniem jego działalności na rzecz rozwoju sztuki było powołanie do życia w roku 1930 Instytutu Propagandy Sztuki. Jego zadaniem było prezentowanie i propagowanie polskiej sztuki współczesnej. Warto w tym miejscu przypomnieć, że tymczasowa siedziba IPS znajdowała się w kamienicy Baryczków przy Rynku Starego Miasta, dziś należącej do Muzeum Warszawy. Pierwsza wystawa IPS została poświęcona – co znamienne – sztuce ludowej. 

Skoczylas zdobył wielki autorytet jako pedagog. Razem z Edmundem Bartłomiejczykiem wykształcił pokolenie znakomitych polskich grafików, m.in. takich jak Tadeusz Cieślewski syn, Maria Dunin-Piotrowska, Wiktoria Goruńska, Janina Konarska, Bogna Krasnodębska-Gardowska, Tadeusz Kulisiewicz, Mieczysław Jurgielewicz, Stefan Mrożewski, Stanisław Ostoja-Chrostowski. Większość członków stowarzyszenia Ryt była jego uczniami. Wielu z nich pracowało jeszcze w okresie powojennym i nadawało ton polskiej grafice.

Z wczesnego okresu twórczości Skoczylasa zachowały się gipsowe studia głów oraz niewielkie pejzaże malowane na tekturze, pozostające pod wpływem Jana Stanisławskiego i innych młodopolskich malarzy ze środowiska krakowskiego. Po rezygnacji z rzeźby i malarstwa olejnego artysta zaczął tworzyć akwarele. Były to pejzaże tatrzańskie i włoskie, widoki architektoniczne polskich miast (zwłaszcza Kazimierza Dolnego) oraz sceny figuralne – zwykle rodzajowe, związane z życiem wsi. Te ostatnie prezentowały wyidealizowany, sielankowy obraz życia ludu ubranego w barwne stroje i pełnego sił witalnych. Zmonumentalizowane, klasycyzujące przedstawienia wiejskich dziewcząt podczas prac polowych niekiedy bardziej przypominają antyczne boginie niż robotnice zmęczone ciężką pracą w upalny dzień. Skoczylas – propagujący ideę zaangażowania artystów w tworzenie sztuki użytkowej – zajmował się również projektowaniem dekoracji wnętrz (np. Muzeum Tatrzańskiego, 1921), malowideł ściennych, tkanin, kilimów, a nawet mebli. Jednak najważniejszą dziedziną sztuki, która zapewniła mu największe uznanie, była grafika. 

Pierwsze prace graficzne Skoczylasa – widoki architektoniczne, pejzaże i studia portretowe wykonane techniką akwaforty i suchej igły – powstały w 1910 roku. Utrzymane są w stylistyce przełomu wieków łączącej realizm z symbolizmem – są malarskie, przepełnione nastrojowością i aurą tajemnicy. Widać w nich wpływ prac Józefa Pankiewicza i Jana Rubczaka. Diametralna zmiana stylistyczna nastąpiła po zastosowaniu przez Skoczylasa w 1913 roku nowej techniki graficznej – drzeworytu. Artysta zaczął uproszczać i syntetyzować formy, oczyszczając je ze zbędnych detali, a głębię przestrzenną redukować do płaskiego tła. Chociaż te zabiegi formalne były zbieżne ze środkami ekspresji stosowanymi przez sztukę awangardową (np. niemiecki ekspresjonizm), to zamiast deformacji i manifestacyjnego antyestetyzmu Skoczylas zastosował dekoracyjną stylizację opartą na zrytmizowanych układach czerni i bieli. W kompozycjach panuje ład, są budowane symetrycznie, często zamknięte w geometryczne figury – trójkąt lub owal. W modelowaniu postaci, zwłaszcza głów, widać rzeźbiarskie przygotowanie artysty – podkreślanie wolumenu i zwartości bryły. Rytmiczne powtarzanie elementów kompozycyjnych i linii nadaje scenom wewnętrzny porządek i dynamikę. Ekspresję rycin potęguje ostry kontrast czerni i bieli. Ta ostatnia stanowi ślad po narzędziach rytowniczych.

Na zmianę języka formalnego grafik Skoczylasa wpłynęły dwa czynniki. Pierwszy to wymogi techniczne samego drzeworytu, który skłaniał do uproszczeń, ponieważ miękkie drewno nie pozwalało na uzyskanie takiej precyzji i efektów, jakie dają trawione lub rytowane techniki metalowe (np. akwaforta). Drugi czynnik to inspiracje podhalańską sztuką ludową, która zachwyciła Skoczylasa po przeprowadzce do Zakopanego. Artysta dokumentował w rysunkach lokalne zabytki budownictwa drewnianego (kościoły, kapliczki, chaty) i zdobiącą je ornamentykę oraz analizował ludowe malarstwo na szkle, grafikę i rzeźbę. Inspiracje sztuką ludową z Podhala wpisywały się w szersze zjawisko poszukiwania przez polskich artystów początku XX wieku stylu narodowego, opartego na rodzimej tradycji, jednoczącej narodową wspólnotę. W plastyce poszukiwania te łączyły się z odchodzeniem od wpływów impresjonizmu na rzecz mocnego zaznaczania kształtu i bryły przedmiotu. W okresie międzywojennym Skoczylas był jednym z głównych propagatorów tego rodzaju sztuki łączącej tradycją i folklor z elementami nowoczesności, sztuki będącej emanacją narodowego ducha, mającej własne, charakterystyczne cechy. Wskazując na powinowactwo grafik Skoczylasa ze sztuką nowoczesną, warto przypomnieć, że w latach 1917–1922 wystawiał swoje drzeworyty razem z formistami.

Skoczylasowi sławę przyniosła tematyka podhalańska – wizerunki górali (poorane bruzdami twarze starców i hardych junaków), postać Janosika oraz maszerujących lub tańczących zbójników (zwł. Teka zbójnicka z 1920 i Teka podhalańska z 1922 roku). Jednak równie ważne były motywy religijne: Madonna z Dzieciątkiem, Pieta, Trójca Święta, Chrystus Frasobliwy, św. Krzysztof – przedstawienia fundamentalne dla kultury ludowej. Artysta podejmował również tematykę rodzajową z polskiej wsi i małych miasteczek, sceny mitologiczne (Wenus, Danae, Leda) i symboliczne (Jutrzenka). Osobną grupę stanowią widoki architektoniczne miast włoskich i polskich (Kazimierz Dolny, Kraków, Warszawa), w których artysta akcentował zwartość brył budynków, pomijając zbędne detale. Spośród widoków wyróżnia się osiem drzeworytów z trzeciej i ostatniej teki Skoczylasa zatytułowanej Stare Miasto Warszawa (1930). Ryciny modelowane są subtelniej i bardziej miękko niż wcześniejsze prace – operują półtonami. Wynikało to z wprowadzenia przez artystę modyfikacji technicznych. Pierwsza polegała na zastosowaniu drzeworytu sztorcowego – deska przecinana nie wzdłuż, a w poprzek słojów umożliwiała bardziej precyzyjne cięcia rylcem. Druga modyfikacja to użycie rylców wielorzędowych (z wieloma ostrzami), które za jednym pociągnięciem zostawiały rząd delikatnych, równoległych kresek. Zgodnie z popularną wówczas ideą zaangażowania artystów w tworzenie sztuki użytkowej Skoczylas wykonywał również w drzeworycie ilustracje do książek (S. Wasylewski, Klasztor i kobieta, 1923; J. Kasprowicz, Taniec zbójnicki, 1929), ekslibrisy, projektował pocztówki i logotypy (firma Gebethner i Wolff).

Władysław Skoczylas wywarł ogromny wpływ na sztukę okresu międzywojennego – zarówno jako artysta, jak i animator polskiego życia artystycznego. Działał na rzecz powstania polskiego stylu narodowego opartego na rodzimych wzorach ludowych. Jego wieloletnia praca obudziła zainteresowanie grafiką jako sztuką demokratyczną, dostępną szerokim warstwom społecznym. Będąc w pełni sił twórczych, mając bogate plany na przyszłość, artysta zmarł nagle na białaczkę w 1934 roku.

Tekst: Jacek Bochiński

Bibliografia:
I. Bal, K.A. Kesling, Skoczylas Władysław, w: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. XI, Warszawa 2023, s. 129–148. 
M. Grońska, Władysław Skoczylas, Wrocław 1966. 
M. Grońska, Nowoczesny drzeworyt polski (do 1945 roku), Wrocław 1971, s. 88–106.
I. Jakimowicz, Pięć wieków grafiki polskiej [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Warszawie 19 czerwca – 30 sierpnia 1997], Warszawa 1997, s. 143–150.
M. Sitkowska, Władysław Skoczylas (1883–1934), Warszawa 2015.