Prawobrzeżna Warszawa

Prawobrzeżna Warszawa to jeden z ostatnich obrazów namalowanych przez Terasę Pągowską (1926–2007). Jest jednym z niewielu, o ile nie jedynym, dziełem artystki, które tak wyraźnie podejmuje tematykę miejską, dotyczącą architektury i sytuacji społecznej, i jedynym przedstawiającym Warszawę. Już po śmierci Pągowskiej, wiosną 2007 roku, pracę zaprezentowano na wystawie w Galerii Grafiki i Plakatu. W czerwcu 2025 roku, dzięki finansowemu wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, obraz, będący dotychczas w rękach rodziny, stał się częścią kolekcji Muzeum Warszawy.

Opowieść o pewnej atmosferze
Obraz powstał na rok przed śmiercią artystki i pokazuje zmianę stylistyczną, która dokonała się w jej twórczości w tym czasie. Malarka wróciła do dużych formatów, malowała ze swobodą, podejmując nowe tematy – każdy obraz z tego czasu jest osobnym światem. Wyczuwalne jest odejście od charakterystycznej dla jej wcześniejszych obrazów lapidarności na rzecz większej liczby detali i sugestii opowieści. Środkiem wyrazu znacznie częściej są linia oraz niezgruntowana płaszczyzna płótna. Motywami obrazów są sylwetki ludzkie, jednak odmiennie od wcześniejszych cykli postaci mają twarze-maski, wyraźniej także pojawiają się motywy architektoniczne. 
Prawobrzeżna Warszawa nawet wśród ostatnich „indywidualnych” obrazów jest płótnem odmiennym. Po pierwsze, jest to jedna z najbardziej rozbudowanych narracyjnie kompozycji artystki. Temat miejski – mieszkańców miasta i miejskiej zabudowy – też jest w twórczości Pągowskiej wyjątkowy. Nigdy wcześniej tak wyraźnie nie podejmowała podobnej tematyki. Obraz przedstawia trzy postaci: kobietę eksponującą swoje ciało i dwóch mężczyzn, ukazanych w przestrzeni, którą tworzy umownie potraktowana architektura: wysokie kamienice z pustymi oknami. Postaci i architektura dość ciasno wypełniają malarski kadr. Obraz nie ma charakteru dokumentalnego. Jest wrażeniowy, stanowi zapis wspomnienia po przeszłości Pragi (powstał w czasie, gdy prawobrzeżna Warszawa przechodziła zmiany infrastrukturalne i społeczne). Praca przedstawia potoczne wyobrażenie o mieszkańcach i architekturze ulic Targowej, Brzeskiej czy Stalowej. 
O tym, co kierowało artystką, gdy podejmowała się pracy, tak mówiła w rozmowie z Katarzyną Sołtan i Piotrem Młodożeńcem: „Tu chciałam namalować prawobrzeżną Warszawę. Dawno mnie to drążyło, ale nie miałam żadnej koncepcji. […] nie chciałam, żeby to była ilustracja, ale taki trochę obraz-rysunek, który opowiada o pewnej atmosferze”[1].

O stylu artystki, cyklach, motywach
Teresa Pągowska, jedna z najwybitniejszych polskich malarek, urodziła się i zmarła w Warszawie, choć nie związała ze stolicą całego swojego życia. Wczesne dzieciństwo spędziła na Wołyniu, potem mieszkała w Poznaniu, gdzie rozpoczęła edukację artystyczną. W latach 1945–1951 studiowała w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych w Poznaniu (dziś Uniwersytet Artystyczny). W latach 1950–1964 pracowała w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych w Gdańsku (dziś Akademia Sztuk Pięknych).
W początkach twórczości Teresa Pągowska związana była z tradycją kolorystyczną, żywą w gdańskiej uczelni (tzw. szkoła sopocka). Na początku lat 60. wypracowała własny styl chrakteryzujący się intensyfikacją wyrazu przy bardzo rygorystycznym wyborze środków malarskich. Kolor nadal był istotnym elementem, jednak, by podkreślić jego siłę, artystka często wybierała jeden chromatyczny i łączyła go z czernią i bielą.
Teresę Pągowską przez całą twórczość inspirowała sylwetka ludzka jako forma plastyczna: kształt ciała, ruch, emocjonalna ekspresja wyrażająca się poprzez ciało. W latach 70. uzupełniała strukturę płótna różnymi elementami, jak tkaniny, fragmenty przedmiotów codziennego użytku, tworząc swego rodzaju asamblaże. Przykładem może być obraz z 1973 roku będący w zbiorach Muzeum Warszawy – Incydent z cyklu Przemoc (MHW 19092). W rozpoczętym w 1975 roku cyklu Figury magiczne wyraźniej definiowała przestrzeń, w której umieszczała sylwetkę ludzką: był to pejzaż, najczęściej plaża lub ogród. Pod koniec lat 90. i na początku 2000 malowała przede wszystkim obrazy małych formatów z pojedynczym motywem – zwierzę, przedmiot, owoc.
Artystka była również cenioną wykładowczynią. Po okresie gdańskim pracowała w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych w Łodzi (dziś Akademia Sztuk Pięknych im. Władysława Strzemińskiego), a od 1972 roku do zakończenia kariery pedagogicznej związana była z Akademią Sztuk Pięknych w Warszawie. Prowadziła pracownię malarstwa i rysunku na Wydziale Grafiki. Od roku 1982 była profesorką uczelni, a w 1988 roku uzyskała tytuł profesora zwyczajnego.

[1] Ostatnie obrazy. Z Teresą Pągowską rozmawiają Katarzyna Sołtan i Piotr Młodożeniec, „Art&Business” nr 3/2007, s. 6.

Autorka opisu: Lena Ignaczak