Udział cudzoziemców i niewarszawiaków w odbudowie stolicy

Temat udziału ochotników w odbudowie Warszawy w latach 1945–1948 wciąż jeszcze jest słabo zbadany. A przy odgruzowaniu i budowie stolicy pracowało w tym czasie kilka tysięcy osób, nie tylko z Polski, lecz także z zagranicy!

Niestety, brakuje źródeł i opracowań na ten temat, dlatego podstawowym materiałem badawczym stało się nieoczekiwanie czasopismo „Stolica”, a konkretnie kilka artykułów z 1947 roku. Można tam znaleźć ciekawe informacje o Ochotniczych Batalionach Odbudowy Warszawy (O.B.O.W.), w których pracowali młodzi Polacy, a także Jugosłowianie, Bułgarzy, Czesi, a nawet Francuzi, Szwajcarzy i Włosi.

Muzeum Warszawy posiada niewielki zbiór pamiątek po jednym z takich ochotników – obywatelu ówczesnej Jugosławii (a dzisiaj Bośni i Hercegowiny), który przez pół roku 1947 odbudowywał nie tylko stolicę, lecz także miasta na terenie Śląska.
Właśnie dzięki tym skromnym materiałom źródłowym (uzupełnionym o kilka opracowań o odbudowie Warszawy) pragnę opisać ten interesujący, a jednocześnie mało znany temat.

Finansowanie i planowanie odbudowy 
Gdy w styczniu 1945 roku rozpoczęła się odbudowa Warszawy po zniszczeniach II wojny światowej, władze państwowe i samorządowe postanowiły sięgnąć po pomoc i wsparcie społeczeństwa. Odbywało się to na różnych płaszczyznach. 

Pierwsza inicjatywa polegała na stworzeniu specjalnego funduszu na odbudowę stolicy. Fundusz ten mieli zasilać zarówno obywatele, jak i instytucje państwowe, samorządowe i prywatne. W tym celu ogłoszono propagandowe hasło „Cały naród buduje swoją Stolicę”, a na terenie całego kraju powoływano Komitety Obywatelskie Odbudowy m.st. Warszawy (pierwszy powstał już 8 maja 1945 roku). Powstawały też różne inicjatywy lokalne i okresowe, przykładowo wrzesień 1946 roku był „Miesiącem Odbudowy Warszawy”. Ukoronowaniem takich działań było powstanie Społecznego Funduszu Odbudowy Warszawy (SFOS), który powołano do życia 17 czerwca 1948 roku. SFOS realizował swoje zadania poprzez różne działania propagandowe: inicjował i organizował zbiórki (pieniężne i darów rzeczowych) oraz motywował Polaków do zaangażowania w akcje pomocowe[1].

Druga inicjatywa polegała na dostarczaniu przez różne instytucje państwowe, samorządowe oraz prywatne darów pomocnych w odbudowie Warszawy. Były to zarówno materiały budowlane, meble itd., jak i maszyny oraz sprzęt pomocny w odgruzowywaniu miasta czy środki transportowe (samochody, autobusy, lokomotywy, wagony itp.). W różnych gazetach, czasopismach i drukach ulotnych można znaleźć liczne wzmianki o tym, jak miasta, regiony czy dzielnice wspierały stolicę w dźwiganiu się z ruin. Czasami starano się nadać pomocy formę rywalizacji o to, kto wyrobi najwięcej normy. 

Ochotnicy odbudowują Warszawę
Jednak chyba najmniej znana jest kwestia przyjazdu do Warszawy ochotników z całej Polski, a nawet z zagranicy, aby wesprzeć odbudowę. Czasami byli to ludzie przez krótki czas przebywający w stolicy i spontanicznie włączający się w prace (urzędnicy, dyplomaci, naukowcy), ale większość przybyła specjalnie i spędziła w mieście dłuższy okres. W przypadku pierwszej grupy brak niewiele jest informacji jej członkach – poza wzmiankami w prasie wspominającymi propagandowo o udziale jakiejś znanej osoby w czynie społecznym odgruzowania Warszawy.

W czasopiśmie „Stolica. Warszawski Tygodnik Ilustrowany” z 19–25 października 1947 roku znalazły się wzmianki o udziale w akcji wrzesień – „Miesiąc Odbudowy Warszawy” pięciu znanych osób: ministra odbudowy Wielkiej Brytanii Lewisa Silkina, pierwszego barona Silkin (1889–1972)[2], który w omawianym okresie przebywał w stolicy i ochoczo – propagandowo – odgruzowywał stolicę; ministra odbudowy prof. Michała Kaczorowskiego (1897–1975)[3]; autora planów przebudowy miasta Manchester Simona Beafoya; wiceministra odbudowy inż. Stefana Ireneusza Pietrusiewicza (1909–1990)[4] oraz komisarza odbudowy Warszawy Romana Piotrowskiego (1895–1988)[5].

Wspomniany artykuł miał wyraźnie propagandową funkcję, jego celem było zachęcenie mieszkańców miasta do jeszcze cięższej pracy przy odbudowie, a także składaniu datków pieniężnych[6].

Podobnie wyglądała akcja z 26 października 1947 roku, kiedy członkowie orkiestry Filharmonii Czeskiej, którzy przybyli do Warszawy, aby zagrać kilka koncertów, pokazowo wzięli udział w odgruzowaniu Filharmonii Narodowej przy ulicy Jasnej[7]. 

Przy odbudowie Warszawy ważną kwestią było również istnienie Ochotniczych Batalionów Odbudowy Warszawy, zrzeszających zarówno Polaków (przede wszystkim młodzież), jak i ochotników z zagranicy. Zostały one sformowane w kwietniu 1947 roku, a ich działania polegały na pomocy w odbudowie stolicy, a zwłaszcza mieszkań, kanalizowaniu chaotycznej akcji różnych grup prowincjonalnych oraz zorganizowaniu obozów dla ochotników, przygotowaniu kadry młodych budowniczych, którzy następnie mieli zostać skierowani do szkół zawodowych tworzonych przez Ministerstwo Odbudowy, oraz stworzeniu odpowiedniej atmosfery dla odbudowy stolicy poprzez wciągnięcie młodzieży z całej Polski do pracy i rozszerzenia idei odbudowy Warszawy na cały kraj. Źródłem finansowania działań O.B.O.W. miały być pieniądze z Obywatelskiego Komitetu Odbudowy Warszawy.

Ministerstwo Odbudowy poprzez utworzenie Ochotniczych Batalionów Odbudowy Warszawy chciało skanalizować wysiłki i starania młodych ludzi, którzy często przybywali do stolicy na kilka dni. Przez ten czas pracowali i wyjeżdżali zadowoleni, że spełnili swój obywatelski obowiązek. Czasami otrzymywali za to niewielkie sumy pieniężne lub bony żywnościowe.

Bezpośredni nadzór nad Batalionami miał pełnić Komitet Wykonawczy Narodowej Rady Odbudowy Warszawy. Kierowanie stroną techniczną, planami robót, zaopatrzeniem w sprzęt, przeprowadzanie odpowiednich tras dla wywozu gruzów, nadzór i kierownictwo budowy spoczywało w ręku Warszawskiej Dyrekcji Odbudowy. Ta delegowała z kolei wykonawstwo prac Państwowemu Przedsiębiorstwu Budowlanemu Warszawa 3. Do kierowania tymi pracami skierowano wielu oficerów Ludowego Wojska Polskiego (dowódcą batalionów został mjr Antoni Kasprzak).

Gdy tylko ogłoszono tworzenie Ochotniczych Batalionów Odbudowy Warszawy, udało się zgromadzić około 800 osób. Byli to przede wszystkim ludzie w wieku 15–19 lat z Rzeszowa, Białegostoku, Krakowa, Łodzi, Lublina, Bydgoszczy, Poznania i terenu Pomorza. Stopniowo dołączali do nich przedstawiciele innych państw – Jugosłowianie, Szwajcarzy, Bułgarzy, Francuzi, Czesi, Włosi i Skandynawowie, dzięki czemu liczba członków Batalionów wzrosła do około tysiąca osób. Jeden turnus trwał zwykle trzy miesiące. Często jednak ochotnicy zdecydowali się zostać na kolejny kwartał.

Narodowa Rada Odbudowy Warszawy dla uczestników Batalionów zorganizowała specjalny obóz w Parku Traugutta (niedaleko Cytadeli Warszawskiej). Stanęły tam namioty, z których każdy służył 15–17 osobom. Porządek dnia pracy był następujący: pobudka około 5:00 rano, następnie czas na toaletę i śniadanie, o 7:30 wymarsz z obozu i praca przez około pięć godzin (8:00–13:00), obiad o 13:30, od 15:00 do 19:00 czas na zajęcia ogólne, naukę o Polsce współczesnej, czytanie gazet oraz gry sportowe. Później wprowadzono także pogadanki o wyborze zawodu (prowadzone przez delegatów Wydziału Szkolenia Kadr Ministerstwa Przemysłu), kolacja o 20:00 i cisza nocna o 21:00.

Odgruzowanie Nowomarszałkowskiej
Działalność batalionów można prześledzić dzięki szeregowi artykułów zamieszczonych w czasopiśmie „Stolica”. 

Ochotnicze Bataliony Odbudowy Warszawy kierowano na te odcinki pracy, które uważano za najcięższe. W pierwszej kolejności były to tereny po dawnym getcie. Dlatego ludzie ci mieli przebić trasę do ulicy Marszałkowskiej. Następnie rzucono ich do porządkowania odcinka przy ulicach Zielnej i Świętokrzyskiej, gdzie układali tory dla późniejszej kolejki służącej do wywożenia gruzu.

Każdy z takich batalionów dzielono na kilkuosobowe zespoły, które otrzymywały działkę do uporządkowania. Rozmiar działki zależał od trudności terenowych. Im większe pagórki gruzu, stalowych belek czy fragmentów murów do usunięcia, tym mniejszy był wyznaczony obszar[8]. 

Oprócz Polaków w Batalionach służyli ochotnicy z zagranicy. Przodowali wśród nich oczywiście obywatele krajów komunistycznych i socjalistycznych. Swoje kontyngenty (nazywane brygadami) stworzyli: Jugosłowianie – około 100 osób, Bułgarzy – 40, Czechosłowacy – 40 (w tym 12 dziewcząt). Warto wspomnieć o grupie 80 Włochów („w elegancko skrojonych ubraniach, misternie uczesanych”). Ci jednak pracowali tylko trzy dni i natychmiast wyjechali do swojej ojczyzny[9].

Drugi etap prac Batalionów Ochotniczych Odbudowy Warszawy odbywał się tam, gdzie przebijano ulicę Marszałkowską, tworząc Nowomarszałkowską (od 1950 roku nazwaną Marcelego Nowotki – dzisiejszą Władysława Andersa), przez gruzy domów dawnej ulicy Nalewki (teraz przemianowanej na Bohaterów Getta) naprzeciwko Ogrodu Krasińskich, na odcinku od ulicy Franciszkańskiej do Nowolipie. Mieli wywozić gruz w wywrotkach na wysypisko odległe o 300 metrów. Wydaje się, że to niedaleko, ale zwały gruzu bywały wysokie aż na 5 metrów!

Jugosłowianie ogłosili wywózkę aż 3500 metrów sześciennych gruzu przez dwie dekady maja. Bułgarzy z kolei dziennie wywozili 120–160 wagoników gruzu, a Czechosłowacy 105–120 wagoników.

Ogółem członkom Brygad udało się wykonać powierzone zadania – oczyścili z gruzów ten odcinek Nowomarszałkowskiej, czyli usunęli łącznie 25.000 metrów sześciennych gruzów, a dodatkowo wydobyli i ustawili w kozły 130.000 cegieł, 740 metrów bieżących belek żelaznych i sześć tom złomu.

Po uroczystym zakończeniu tego zadania młodzi spotkali się z władzami Warszawy (m.in. prezydentem Stanisławem Tołwińskim)[10].

W połowie lipca skończył się pierwszy turnus O.B.O.W. Przez trzy miesiące młodzież ciężko pracowała i rywalizowała. Władze postanowiły odwdzięczyć się ochotnikom. Dlatego zorganizowano uroczyste spotkanie z najwyższymi władzami. Obóz młodzieży odwiedzili: gen. Marian Spychalski (przewodniczący Prezydium Naczelnej Rady Odbudowy Warszawy), komandor Aleksy Czerwiński (zastępca sekretarza generalnego Komitetu Wykonawczego Rady) oraz inż. Stanisław Michotek (dyrektor Warszawskiej Dyrekcji Odbudowy). Osobom, które wykonały najwięcej prac i najbardziej zasłużyły się przy odbudowie stolicy, przyznano nagrody okolicznościowe – zegarki, rower, nowe ubrania, oraz dyplomy i znaczki pamiątkowe[11].

Ochotnicze Brygady Odbudowy Warszawy zakończyły pracę 11 października 1947 roku. Wtedy nastąpiło uroczyste spotkanie młodzieży z oficjelami oraz wręczenie pamiątkowego sztandaru i udekorowanie go złotą odznaką Odbudowy Warszawy[12]. 

Wydarzenia te uświetnili: gen. Spychalski, minister odbudowy prof. M. Kaczorowski, przewodniczący Warszawskiej Rady Narodowej Stanisław Sankowski, wiceprzewodniczący Warszawskiej Rady Narodowej Wiktor Grodzicki oraz Komisarz Odbudowy Warszawy inż. S. I. Piotrowski. Po przemówieniach każdy z ochotników otrzymał pamiątkowe odznaki, a 82 osoby dodatkowo złote, srebrne i brązowe odznaki Odbudowy Warszawy, 40 osobom wręczono też różne drobne nagrody. 

Oczywiście nie należy zapominać, że wszystkie teksty zamieszczone w „Stolicy” miały charakter propagandowy – okraszony terminologią socjalistyczną, sławiącą nowy ustrój i „bratnie” narody. Dlatego nie dziwią pochwały dla młodzieży jugosłowiańskiej, bułgarskiej czy czeskiej i docinki wobec Włochów. Autorzy poświęcili wiele miejsca sprawnej organizacji pracy, w ogóle nie wspominając o braku sprzętu, olbrzymich zagrożeniach wypadkami, a nawet śmiercią. Artykułom towarzyszyły za to liczne czarno-białe fotografie obrazujące pracę młodzieży, teren obozu oraz odwiedzających go oficjeli. 

Gajko Ladjevič – ochotnik z Jugosławii
W zbiorach Muzeum Warszawy znajdują się pamiątki po młodym Jugosłowianinie, który jako ochotnik włączył się w prace przy odbudowie stolicy. Chodzi o Gajko Ladjeviča, pochodzącego z Bośni pracownika pomocniczego Ambasady Jugosławii w Warszawie. Wśród obiektów, które do niego należały, znajdują się: złota odznaka Odbudowy Warszawy; brązowa odznaka Odbudowy Warszawy; czarno-biała fotografia ukazującą grupę młodych mężczyzn (pochodzących z Jugosławii członków O.B.O.W.) na tle namiotu – jednym z nich był Gajko Ladjevič; dyplom odbudowy Warszawy nadany w 1947 roku Ladjevičowi – zasłużonemu w odbudowie zburzonej przez hitlerowskich najeźdźców stolicy Polski – Warszawy; legitymacja wydana 4 sierpnia 1947 roku przez Naczelną Radę Odbudowy m.st. Warszawy z potwierdzeniem, że Gajko Ladjevič został odznaczony brązową odznaką „Odbudowy Warszawy” za wybitne zasługi w dziele odbudowy stolicy; legitymacja członkowska wydana 2 sierpnia 1947 roku przez Zarząd Główny Związku Walki Młodych z poświadczeniem członkostwa honorowego w organizacji oraz legitymacja członkowska/tymczasowa wydana Gajko Ladjevičowi w 1947 roku przez Komitet Wojewódzki Organizacji Młodzieży „TUR”[13] w Wałbrzychu z potwierdzeniem przynależności do organizacji.

Jak można zorientować się, analizując ten niewielki zbiór, widać wyraźnie, że Ladjevič odbudowywał nie tylko Warszawę, lecz także inne miasta polskie (na Śląsku). Za swoją ochotniczą pracę w 1947 roku Jugosłowianin otrzymał szereg odznaczeń i podziękowań. Wiadomo też, że aktywnie włączył się do odbudowy stolicy i w sierpniu jej władze uhonorowały go brązową odznaką „Odbudowy Warszawy” i dodatkowo przyznały mu dyplom Odbudowy Warszawy jako zasłużonemu.

Lektura artykułów w „Stolicy” pokazuje, że osób takich jak Gajko Ladjevič było kilkaset (przypuszczalnie około trzystu–czterystu). Aktywnie włączyły się one w odgruzowywanie i porządkowanie miasta w 1947 roku.

Próba podsumowania
Zaraz po wyzwoleniu Warszawy w styczniu 1945 roku rozpoczęła się akcja odbudowy miasta. Ponieważ było to trudne zadanie, liczyła się każda para rąk. Dlatego władze samorządowe i państwowe chciały włączyć do pracy różnego rodzaju ochotników (z kraju i z zagranicy), systematycznie spływających do grodu nad Wisłą. Efektem tego były różne akcje propagandowe, które przedstawiano w ówczesnej prasie. Szczytowym momentem stało się stworzenie w kwietniu 1947 roku Ochotniczych Brygad Odbudowy Warszawy. Ich półroczna działalność (funkcjonowały od kwietnia do listopada) miała ująć ten czyn w trwałe normy i stworzyć zorganizowane na modłę wojskową grupy. Wszystko to ukazywano w stylu socjalistycznej rywalizacji pracy ujętej w procentowe normy, która często toczyła się pomiędzy nacjami lub miastami polskimi.

Jednak ten okres sześciu miesięcy pracy ponadtysięcznej rzeszy młodych ludzi zaowocowało propagandowymi akcjami wspomagającymi Społeczny Fundusz Odbudowy Stolicy („Cały naród buduje swoją Stolicę”), zdjęciami czy hasłami, takimi jak „wrzesień – Miesiącem Odbudowy Warszawy”.

Tekst: dr Rafał Radziwonka

[1]J. Cydzik, Ludzie odbudowy Starego Miasta w Warszawie, „Kronika Warszawy” 2000, t. 29, nr 5(115), s. 69.
[2]Tak naprawdę chodziło o ministra planowania miast i wsi Wielkiej Brytanii w rządzie premiera Clementa Attlee’ego od 1945 do 1950 r.
[3]Minister odbudowy w latach 1945–1949.
[4]Wiceminister odbudowy w latach 1945–1949.
[5]Komisarz odbudowy Warszawy przy ministrze odbudowy w latach 1947–1949.
[6][brak autora], Miesiąc wrzesień 1947 w Warszawie, „Stolica. Warszawski Tygodnik Ilustrowany”, 19–25.10.1947, r. II, nr 40(49), s. 2.
[7]W. Bartoszewski, B. Brzeziński i L. Moczulski, Kronika Wydarzeń w Warszawie 1939–1949, Warszawa 1970, s. 168.
[8]W. Wornic, Ochotnicze Bataliony Odbudowy Warszawy, „Stolica”, 8–14.06.1947, r II, nr 21(30), s. 6–7. Autor opisał także, co jedli na obiad członkowie Batalionów: 800 gr chleba, 200 gr mięsa, 60 gr cukru, 40 gr słoniny, 600 gr kartofli oraz 15 gr cebuli i marmoladę. W tych ciężkich czasach dla wielu młodych ludzi była to wręcz uczta.
[9]A. Kasprzak, Ochotnicze Bataliony Odbudowy Warszawy zakończyły pracę, „Stolica”, 19–25.10.1947, r. II, nr 40(49), s. 5.
[10]Tamże.
[11][brak autora – podpis: „ko”], 1001 wózków gruzu – w ciągu 5 godzin. Pożegnanie pierwszego turnusu O.B.O.W. Drugi turnus przystąpił do pacy, „Stolica”, 10–16.06.1947, r. II, nr 30(39), s. 10.
[12]Wydarzenie ukazują fotografie ze zbioru Leonarda Jabrzemskiego z 11 XI 1947 r. [AN 104000/1 – 14: Fragment błony negatywowej (14 klatek) – uroczystość wręczenia sztandaru Ochotniczym Batalionom Odbudowy Warszawy].
[13]Organizacja Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego (OM „TUR”), czyli organizacja związana z Polską Partią Socjalistyczną, działająca w Polsce w latach 1926–1936 i 194 –1948. W 1948 r. została wcielona do Związku Młodzieży Polskiej.

Bibliografia:
Muzeum Warszawy:
AN 104000/1 – 14: Leonard Jabrzemski, Fragment błony negatywowej (14 klatek) – uroczystość wręczenia sztandaru Ochotniczym Batalionom Odbudowy Warszawy [Warszawa, 11 październik 1947 r.]
MHW A/V/4085 – Dyplom Odbudowy Warszawy nadany Gajko Ladjeviča (obywatelowi Jugosławii) jako zasłużonemu w odbudowie zburzonej przez hitlerowskich najeźdźców stolicy Polski – Warszawy [Warszawa, 1947 r.]
MHW A/V/4086 – legitymacja wydana przez Naczelną Radę Odbudowy m.st. Warszawy Gajko Ladjevičowi z potwierdzeniem, że został odznaczony przez Prezydium Naczelnej Rady Odbudowy Warszawy brązową odznaką „Odbudowy Warszawy” za wybitne zasługi w dziele odbudowy stolicy. [Warszawa, 4.08.1947 r.]
MHW A/V/4087 – legitymacja członkowska wydana Gajko Ladjevičowi z Jugosławii przez Zarząd Główny Związku Walki Młodych z poświadczeniem jego członkostwa honorowego w organizacji. [Warszawa, 2.08.1947 r.]
MHW A/V/4088 – legitymacja członkowska/tymczasowa wydana Gajko Ladjevičowi przez Komitet Wojewódzki Organizacji Młodzieży „TUR” w Wałbrzychu z potwierdzeniem jego przynależności do tej organizacji. [Warszawa, 1947 r.]
W. Bartoszewski, B. Brzeziński i L. Moczulski, Kronika Wydarzeń w Warszawie 1939–1949, Warszawa 1970.
J. Cydzik, Ludzie odbudowy Starego Miasta w Warszawie, „Kronika Warszawy” 2000, nr 5(115), s. 67–70.
R. Karłowicz, W sercu warszawskich gruzów zawrzała praca. Ochotnicze Bataliony Odbudowy przebijają i poszerzają ul. Marszałkowską, „Stolica. Warszawski tygodnik Ilustrowany”, 8–14.06.1947, r. II, nr 21(30), s. 3.
A. Kasprzak, Ochotnicze Bataliony Odbudowy Warszawy zakończyły pracę, „Stolica. Warszawski tygodnik Ilustrowany”, 19–25.10.1947, r. II, nr 40(49), s. 5.
W. Wornic, Ochotnicze Bataliony Odbudowy Warszawy, „Stolica. Warszawski Tygodnik Ilustrowany”, 8–14.06.1947, r. II, nr 21(30), s. 6-7.
[brak autora – podpis: „ko”], 1001 wózków gruzu – w ciągu 5 godzin. Pożegnanie pierwszego turnusu O.B.O.W. Drugi turnus przystąpił do pacy, „Stolica. Warszawski Tygodnik Ilustrowany”, 10–16.06.1947, r. II, nr 30(39), s. 10.
[brak autora], Miesiąc wrzesień 1947 w Warszawie, „Stolica. Warszawski Tygodnik Ilustrowany”, 19–25.10.1947, r. II, nr 40(49), s. 2.
[brak autora], Wręczenie sztandaru i zakończenie pracy w O. B. O. W., „Stolica. Warszawski Tygodnik Ilustrowany”, 26.10.–1.11.1947, r. II, nr 41(50), s. 2.