Komisja Badań Dawnej Warszawy - zespół naukowo-badawczy

Gruzy i ogromne zniszczenia zabytkowej części Warszawy – Starego i Nowego Miasta – zmobilizowały ludzi do szybkiej odbudowy. Co więcej, zniszczenie Starówki dało badaczom szansę na przeprowadzenie wieloaspektowych, interdyscyplinarnych badań nad strukturą zabudowy pierwotnej tkanki miejskiej. Przywrócenie dawnych kształtów zabytkowej dzielnicy z nową funkcją do wypełnienia miało przyczynić się do umocnienia tożsamości przyszłych mieszkańców Warszawy. Do tego celu 29 maja 1951 roku powołano Komisję Badań Dawnej Warszawy (KBDW). Nowa komórka badawcza miała na celu prowadzenie prac naukowych dotyczących dziejów Starego i Nowego Miasta.

Przedwojenne badania nad historią stolicy opierały się jedynie źródłach archiwalnych. Odbudowa Warszawy z wojennych zgliszczy pozwoliła na przeprowadzenie archeologicznych i architektonicznych badań terenowych w miejscach, gdzie w warunkach normalnie funkcjonującego miasta nie byłoby to możliwe. Ówcześni naukowcy doskonale zdawali sobie sprawę, że „okazja, jaka się nadarza[,] jest jedyną i ostatnią. Zaniedbanie jej byłoby nie tylko błędem, ale i karygodnym niedbalstwem”. 

Struktura KBDW wyglądała następująco: istniały Dział Badań Historyczno-Archiwalnych oraz Dział Badań Terenowych, złożony z sekcji archeologicznej i architektonicznej. Komisją kierowało czteroosobowe prezydium, zaś kontrolę od strony naukowej sprawowało dwudziestoosobowe plenum, w którego skład wchodzili wybitni badacze oraz przedstawiciele władz. Koordynacją działań poszczególnych działów zawiadywał Komitet Wykonawczy pod przewodnictwem architekta Stanisława Żaryna.

KBDW przez cały okres istnienia borykała się z problemami finansowymi i formalno-prawnymi. Kilkukrotnie zmieniała przynależność organizacyjną, najpierw przyjęta została przez Stowarzyszenie Historyków Sztuki i Kultury Materialnej, następnie przeszła do Polskiego Towarzystwa Archeologicznego, by ostatecznie wejść w skład sekcji Historii Warszawy Towarzystwa Miłośników Historii. Ciągła niestabilność finansowa i brak siedziby, która spełniałaby podstawowe standardy pomieszczeń do pracy i przechowywania zabytków, odbijały się negatywnie na zespole pracowników i programie badawczym Komisji. 

Na początku 1952 roku, w momencie przystąpienia do planowanych badań Starego i Nowego Miasta, Komitet Wykonawczy KBDW ustalił program działalności poszczególnych działów i sekcji. Dział Historyczno-Archiwalny miał za zadanie przygotowywać wypisy źródłowe potrzebne do prowadzenia badań terenowych i ich interpretacji. W przypadku Sekcji Architektonicznej wyszczególniono trzy kategorie prac: inwentaryzację (pomiary budynków, dokumentacja rysunkowa fragmentów ścian, inwentaryzacja pozostałości architektury gotyckiej), badania architektoniczne (studia nad elewacją i detalem architektonicznym, badania materiałów budowlanych, datowanie murów itp.) oraz badania specjalne obejmujące prace nad murami obronnymi. Sekcja archeologiczna zajmowała się następującymi zagadnieniami: badała domniemane osadnictwo przed lokacją miasta, miała ustalić dokładny czas lokacji Warszawy, rozpoznać układ przestrzenny i jego zmiany w czasie, miała też zbadać najstarszą zabudowę oraz czas powstania i lokalizacja murów obronnych. Planowano to osiągnąć, prowadząc wykopaliska archeologiczne („stanowiska stałe”), wykonując dorywcze prace ratownicze („stanowiska pogotowia badawczego”) oraz przeprowadzając wiercenia geologiczne pozwalające na określenie zachowanych nawarstwień kulturowych.

W pierwszym etapie działalności KBDW odbudowa Traktu Starej Warszawy dała możliwość prowadzenia badań terenowych w obrębie całych bloków zabudowy dookoła Rynków Starego i Nowego Miasta i ulic Świętojańskiej, Nowomiejskiej oraz Freta. Po roku 1955, gdy przystąpiono do odbudowy ulic wokół Traktu, prowadzono przede wszystkim badania architektoniczne budynków przy ulicach Brzozowej, Kanonii i Dziekanii oraz umocnień obronnych. Dzięki ogromnemu zaangażowaniu kierownika Działu Terenowego Zdzisława Tomaszewskiego i kierującej sekcją archeologiczną Aleksandry Świechowskiej, pomimo trudnych warunków pracy wynikających z zagruzowania terenu, ograniczonego czasu na prowadzenie badań, braków kadrowych i finansowych, komisji udało się zrealizować dużą część założeń. 

Dzięki pracy KBDW zmieniła się polska archeologia, która wcześniej koncentrowała się na przeszłości do XII wieku. Po II wojnie światowej, cezura czasowa zainteresowań archeologów zaczęła przesuwać się powoli do XX wieku. Nowatorskie było również kompleksowe podejście do badań. Wykorzystano archeologię, historię, historię architektury oraz częściowo geologię, antropologię, biologię czy chemię, które wspólnie umożliwiły wszechstronną interpretację wyników prac. 

Komisja Badań Dawnej Warszawy zakończyła działalność w 1969 roku. Jej ówcześni pracownicy (z Aleksandrą Świechowską na czele) oraz bezcenne zbiory archeologiczne wraz z dokumentacją rysunkową, fotograficzną i pisemną przeszły pod skrzydła Muzeum Historycznego m.st. Warszawy (obecnie Muzeum Warszawy) jako Dział Rozwoju Przestrzennego i Historii Kultury Materialnej. Obecnie znajdują się one w zbiorach Działu Badań nad Historią Warszawy i Zbiorami MW, a część z nich oglądać można w Gabinecie Archeologicznym Muzeum Warszawy na Rynku Starego Miasta – tam, gdzie wszystko się zaczęło.

Tekst: Zuzanna Różańska-Tuta

Bibliografia:
W. Pela, Historia badań archeologicznych i architektonicznych dawnej Warszawy, w: Archeologia dawnej Warszawy, t. 2, Warszawa 2013.
S. Ciepiela-Kubalska, Komisja Badań Dawnej Warszawy Towarzystwa Miłośników Historii, w: Warszawskie Środowisko Historyczne w XX wieku, red. M. Drozdowski, H. Szwankowska, Warszawa 1997, s. 157–167.
Sprawozdanie z działalności Komitetu Wykonawczego Komisji Badań Naukowych na Starym i Nowym Mieście w Warszawie w roku 1951 (w zbiorach Działu Badań nad Historią Warszawy i Zbiorami Muzeum Warszawy).